.jpg)
Οι πολυάριθμοι ευλαβείς επισκέπτες της Μονής αξιώνονται να προσκυνήσουν την εικόνα της Παναγίας , την τοποθετημένη στο περίτεχνο τέμπλο του παρεκκλησίου της Προυσιώτισσας , στο βάθος της σπηλιάς , κτίσμα του 10ου αιώνος . Τα τρία <<ακοίμητα >>καντήλια που καίνε μπροστά της , διαχέουν ιλαρό τους φως και γαληνεύουν τις ψυχές των προσκυνητών , καθώς ατενίζουν αυτήν την περίφημη εικόνα . Πως όμως βρέθηκε σ΄αυτό το τότε κυριολεκτικά απομονωμένο και δυσπρόσιτο σημείο της ευρυτανικής γης; Σύμφωνα με τα γραφόμενα στην << Ιεράν Διήγησιν >> από τον ηγούμενο της Κύριλλο τον Καστανοφύλλη (1775 – 1835) , η εικόνα συνδέεται άμεσα με τα συμβάντα κατά την περίοδο της εικονομαχίας στο βυζαντινό κράτος και και δη με τον εικονομάχο αυτοκράτορα Θεόφιλο (829 – 842) . Όταν το 829 ο Θεόφιλος διέταξε την καταστροφή των αγίων εικόνων , ένας εικονόφιλος νέος από την Προύσα , γόνος πλούσιας κοι αρχοντικής οικογένειας , πήρε την εικόνα της Παναγίας από την εκκλησία της πόλης και έφυγε , με σκοπό να έρθει στην Ελλάδα .
Όταν έφτασε στην Καλλίπολη της βορείου Αιτωλίας , της σημερινής Ευρυτανίας , χωρίς να καταλάβει πως , << έχασε >> την πολύτιμη εικόνα . Αργότερα αποφάσισε και πήγε να εγκατασταθεί στην Υπάτη (Νέαι Πάτραι ) << για να παρηγορηθεί δε στην ξενιτία του >>, ανήγειρε ναό της Αγίας Σοφίας , χωρίς να παύσει να σκέπτεται και να στεναχωριέται για την απώλεια της εικόνας της Παναγίας . Ώσπου η χάρη της του φανέρωσε που αναπαυόταν το πολύτιμο κειμήλιο .
Και να πως έγινε αυτό:
Κάποιο τσομπανόπουλο , ενώ έβοσκε τα γίδια του πατέρα του , άκουσε ένα βράδυ γλυκιές μελωδίες να έρχονται από το βάθος της σπηλιάς , όπου τώρα βρίσκεται το παρεκκλήσιο της Προυσιώτησσας , ενώ μια φωτεινή στήλη , ξεκινώντας από το ίδιο σημείο , υψώνονταν προς τον ουρανό . Με θαυμασμό , ανάμικτο με έκπληξη και φόβο , ανέφερε το γεγονός στον πατέρα του. Αφού κι εκείνος έγινε αυτόπτης της φωτεινής στήλης και αυτήκοος των μελωδιών , ενημέρωσε τους συγχωριανούς του . Και αρκετοί από αυτός πήγαν στην σπηλιά , ερεύνησαν και προς μεγάλη τους ικανοποίηση βρήκαν την εικόνα της Παναγίας . Ετοίμασαν πρόχειρο εικονοστάσι , τοποθέτησαν καντήλι και άναβαν στη χάρη της κεριά οι βοσκοί της περιοχής και οι περιχωρίτες . Το εξαίσιο αυτό γεγονός καθώς ήταν αναμενόμενο , γρήγορα έκανε , ως είδηση , το γύρο της περιοχής και πέραν αυτής . Κάποια μέρα μαθεύτηκε και από τον νέο της Προύσας , ου είχε εγκατασταθεί και ζούσε στην Υπάτη της Φθιώτιδας . Όντας ευλαβής , όπως σημειώσαμε , και χωρίς να γνωρίζει ότι το επρόκειτο για τη <<χαμένη >> εικόνα του , αποφάσισε να μεταβεί στο σημείο της ευρέσεως για να την προσκυνήσει . Πόση όμως ήταν η έκπληξη και η χαρά του , όταν διεπίστωσε ότι ήταν η δική του εικόνα της Παναγίας! Φιλοδώρησε τους απλοϊκούς βοσκούς και την πήρε μαζί του , έχοντας κατά νουν να επιστρέψει στην Υπάτη . Με τη συνοδεία του πήρε τον δρόμο . Σε κάποιο ύψωμα – όπου σώζονται μέχρι σήμερα τα ερείπια παρεκκλησίου – κάθησαν να ξαποστάσουν , ενώ τοποθέτησαν προσωρινά την εικόνα της Παναγίας στο ναΐσκο ,
Όταν θέλησαν να συνεχίσουν την πορεία τους και μπήκαν στο ναΐσκο για να πάρουν την εικόνα διαπίστωσαν πως αυτή έλειπε . Υπέθεσαν ότι οι βοσκοί, μετανιωμένοι επειδή θα στερούνταν τη χάρη της την είχαν πάρει χωρίς να γίνουν αντιληπτοί . Ο νέος άρχοντας γύρισε πίσω , οργανωμένος να την βρει και να την μεταφέρει στην Υπάτη . Τότε ήταν που άκουγε την φωνή εξ ουρανού να του λέει :
<<Εγώ αναπαύομαι καλύτερα ανάμεσα στους στενούς και άγριους αυτούς τόπους , με ανθρώπους χωρικούς και βοσκούς , παρά με αιρεσιάρχες πολιτικούς . Αν θέλεις να μείνεις μαζί μου , έλα εκεί που με βρήκες και θα σωθείς >>.
Ο πλούσιος νέος άφησε ελεύθερους τους υπηρέτες που τον συνόδευαν! Απαρνήθηκε τα εγκόσμια και με έναν από την συνοδεία του , που με τη θέλησή του τον ακολούθησε , επέστρεψε στη σπηλιά . Εκεί βρήκε την εικόνα της Παναγίας και αφού έγιναν ο ίδιος συνοδός του μοναχοί (Διονύσιος και Τιμόθεος τα νέα τους ονόματα ) , έχτισαν κελιά και ναΐσκο στη σπηλιά κοι έμειναν για πάντα εκεί . Οι δε Χριστιανοί της περιοχής , ακόμα και από μακρινά μέρη , ερχόταν προσκυνητές και ζητούσαν τη μεσιτεία και την χάρη της Παναγίας , παρά το δύσβατο του τόπου .
Ἀπολυτίκιον
Ήχος α’.
Της Ελλάδος απάσης συ προΐστασαι πρόμαχος και τερατουργός εξαισίων τη εκ Προύσσης εικόνι Σου, Πανάχραντε Παρθένε Μαριάμ, και γαρ φωτίζεις εν τάχει τους τυφλούς δεινούς τε απελαύνεις δαίμονας και παραλύτους δε συσφίγγεις αγαθή. Κρημνών τε σώζεις και πάσης βλάβης τους σοι προστρέχοντας. Δόξα τω σω ασπόρω τοκετώ, δοξα τω σε θαυμαστώσαντι, δόξα το ενεργούντι δια σου τοιαύτα θαύματα.
Μεγαλυνάριον
Δεύτε την εικόνα την ιερά, της Προυσιωτίσσης, ασπαζόμεθα ευλαβώς, βρύουσαν παντοίων νόσων και πάσης βλάβης, ρώσιν δαψιλεστάτην και χάρην άφθονον.